"I aun tambien esta: en su ser en tierra de sus enemigos - non los aboresere i non los dezechare por atemarlos - por baldar mi firmamiento kon eyos - ke yo A-donay su Dio. I membrare a eyos firmamiento de primeros ke saki a eyos de tierra de Ayifto a ojos de las djentes por ser a eyos por Dio - yo A-donay." Del Vayikra 26:44, 45)
La komunidad Djudia de Saray2 Bosna no kontava mas ke kvarenta miembros - unas dies familias, i unos kvantos merkaderes aviyajandores, ke desharon sus famiyas en Selanik, asta ke eyos mizmos bivian entre Saray i Selanik - siempre en kamino - yendo a Selanik por espap,3 i tornando a Saray por venderlo, ilugo tornando a Selanik por pasar ayi Rosh a-Shana4 o moadim,5 trayendo espap por vender. En Saray, mizmo komo en el resto de las sivdades del Imperio Otomano, non avia un geto - un kvartier de la sivdad rezervado para los Djidios. - Los Djidios merkavan o alkilavan las kazas o kamaretas onde kerian - djusto komo i todos los otros. Esto fueron los Djidios, davka,6 ke bushkavan modos i maneras de adjuntar unas kvantas famiyas djudias en un kurtijo.
Kada manyana i kada tarde vinian los pokos Djidios de la sivdad a la kaza de Sinyor Rafael por maldar Shaharit7 o Minha8 i Arvit.9 La kaza de Sinyor Rafael, uno de los merkaderes mas rikos de esta Komunidad Djudia chikitita, fue puesta djusto en el charshi,10 ansi ke era konvenible para los rogadores los kvalos, saliendo de la tefila,11 en dos o tres puntos, podian yegar kada uno a su fecho i a su butika. Estas tefilot eran tambien un modo de asentadas komunitarias - siendo ke kaji siempre todos los miembros de la Komunidad estavan prezentes.
Sinyor Rafael, el patron de este Kal12 improvizado, nunka vinia primero a la tefila. - Non fue segun su kavod13 i estado ke espera el para ke vengan los otros, menos importantes. - Siempre esperava ke apareskan unos ocho-mueve dovadjis,14 i solamente intonses entrava el, diziendo de la puerta: behavot, behavot.15 El Kal, realmente, fue una kamareta, bastante grande, kon dos entradas - una ke fasia el avli,16 i la otra ke fasia la kaleja. Parese ke a los patrones anteriores, ke tambien eran merkaderes, esta kamareta les servio komo un magazen. Kvando Sinyor Rafael, in primero, alkilo esta kaza - i kvando, despues, tambien la merko; aresolvyo el, komo un Djidio bueno kon sentido por las kozas publikas, de konvertir esta kamareta chika en un Kal. Esto seria una buena investision de kada parte: in primero ez una misva; despues - ez muncho mas livyano dizir tefila en tu kaza propia ke korrer a algun lugar aleshado; i ultimamente, ansi pensava Sinyor Rafael, si un dia, kon ayuda del Dio, en verdad establesera aki un dia una Keila17 serioza - la djente van a saver ken era fondador del primer Kal - i uno de los fondadores de la Komunidad. A la pared ke fasia Yerushalayim mitio Sinyor Rafael un ehal18 presiado, echo de abonos, ke lo trusho de Selanik, adjustado kon ornamentos orientales echos en intarziya, kon sirma19 i sadaf.20 - En las ermozas arabeskas se rekonesian letras ebreas diziendo: "Da lifne mi ata omed"21 - i en las puertikas se podia maldar la inskripsion: "Ki mi-Siyon tese Tora, udvar A-donay mYrushalayim."22 Este almario era la unika koza de valor en este Bet a-Keneset23 improvizado. Todo lo resto era muy ordinario i kaji prove. El problem era ke la Komunidad Djudia no era formalmente redjistrada, porke para fragvar un Kal avia ke obtener un ferman24 espesial del Sultan, solamente este ferman iva a kostar un trezoro, i onde son el resto de las investisiones? I sovre todo, ken podia saver si la Komunidad iva a establesese o no. Podia akonteser ke toda esta djente tendran ke salir de aki, kada uno kon su fecho i por su via - mizmo komo vinieron. Intonses, lo mejor era ke entremientes las kozas kedaran komo eran. Avia, entre los yehidim25 en este Kal, djente ke pensavan ke lo mas importante seria trayer a un haham.26 Otros pensavan ke el melamed tinokot27 seria afilu mas importante. Maz otros pensavan ke avia ke edifikar un Kal, i solo despues trayer a un haham ke, por primer tiempo, seriva tambien komo melamed tinokot. Avia tambien otras opiniones - el numero de las kvalas, por las razones dekonesidas, koinsidia kon el numero de los moradores djudios de Saray.
Este dia - uno de los primeros dovadjis era Sinyor Isak Kalderon, otrun riko merkader. Afuera de el i Sinyor Rafael - el resto de esta Komunidad chikitita eran djente de la klase media i menos. Entrando, de la puerta empeso dizir zemirot.28 Machoro Daniel, non pudyendo sostenerse, le disho a Aaron Kaveson en una boz basha:
- Esto pronto de dar un dukado intero para saver porke este s'izo sadik.29
- No es sin algun saar30 grandi - li arespondio el otro.
Entremientes el Kal s'incho de la djente, i Isak suvio a la teva kantando el "Baruh sheamar".31
En el aire se podia sintir ke algo 'non de kada dia' le pasava a Isak - ansi ke despues de la tefila ninguno de los prezentes non desho el lugar, korriendo al fecho komo djeneralmente - sino todos esperavan para sintir loke esta pasando. - Ma, komo ninguno non kijo dimandar direktamente, i de otro lado ninguno keria salir sin satisfazer a su kuriozidad - todos s'azian preokupados de algo. Uno areglava las sisiot32 de su talet,33 el otro de ninguna manera non podia aparejar sus tefilines34 i meterlos a la kuracha35 - tresero alimpiava a los chizmes,36 otros dos empesaron una konverzasion. Al kavo del kavo, Sinyor Isak aresolvyo de deskuvrir la razon de su preokupasion a sus ermanos de la Ley.
- Non se, empeso, oy tengo ke ir a la mehkema,37 al djuisio enfrente del kadi38 en la koza de este Yishmaeli, Djafer, el halvedji,39 ke se ondyo en el Dunavo. - Ke fecho tenias tu kon el? - le dimando Sinyor Rafael. - Me deve siento sinkuenta akchis.40 - I el defunto tiene yoreshim41 o no? - Ya le kedo un ijo chiko. I el apapatros42 del bienestado es Shamani fijo del Karadjoz. - Tienes testigos ke vieron kvando ya le datis las paras - o ke stuvitis bastante tonto para fazer la koza ben a-arbaim?43 Lo mejor stava si tuvitis testigos karpasis44 ke vieron kvando el defonto resivio las paras de tu mano - para ke non digan ke stamos mintiendo unos por otros. - Ya tengo - dos almeshas:45 Ferhad i Memi. - Intonses de ke te spantes? - Primero - ken disho ke me spanto, i sigundo - komo ke no me spante - ya pueden dizir en el charshi46 ke los Djidios s'aprovechan de los guerfanos, ke non tengo korason, ke sto mintiendo... - Los testigos ya tienis. - Dionde puedo star siguro ke estos shaetes47 van a dizir la verdad - los dos son Turkos. - Bueno, a eyos "ni liz sali ni liz entra", komo ke dizen. No lez guele dizir la verdad. - Puede ser ke..., ke lo se yo - ke tienen algo kon el tutor del chiko. - A el tambien no le importa darte lo tuyo - al kavo del kavo no son sus paras. De mi ekspiriensia - si esto te puede afalagar - yo del Bet a-Din48 turko resivi mis paras. Si t'akordas este Osman ke me devia siento ochenta akchis por la merkansia ke le vendi ya lo rekonosio enfrente del kadi kvando lo trushi a djuisio sheriatiko - i el kadi le enkomendo ke me torne lo mio. - Dezde intonses yo ya tengo emuna en el djuisio sheriatiko. - Porke intonses en Selanik los mizmos Turkos vienen al Bet-Din djudio kvando keren estar siguros en la djustisia de la desizion - dimando Daniel Machoro enterumpiendo sus konverzasion. - Ya non dishi ke sus djuisios son derechos - i siguro non keria dizir ke son mas derechos ke muestra Ley. - Solo keria amostrar kon mi enshemplo ke el kadi non mira tanto ke somos Djidios - le rispondio Sinyor Rafael. - Non mira tanto - kere dizir ke ya mira - ma non tanto, perzistia Daniel. - I el Bet-Din muestro esta dando la mizma valor al testimonio de un goy49 i de un Djidio? - le dimando Sinyor Rafael perdiendo la pasensia. - Dipende si stamos favlando de dine mamonot50 o de dine nefashot.51 - No savia ke tenemos aki un haham52, un savido de la Ley, empeso a burlarse de el Aaron Kaveson, su mejor amigo, kijiendo ansi salvar a su amigo de la konfrontasion kon Sinyor Rafael. - Ya lo avias dicho - te ivamos meter por haham.
- Deshame avlar, le disho Daniel, yo ya vini por aki porke non somporto autoridades. Deshi a Selanik porke non podi mas somportar ke dipienda yo i mi famiya i el resto de la Komunidad por disiziones de los gevirim53 i anshe maamad54. Non podi mas somportar ke las palavras no se mizuran segun su savor o sensia - sino por las profondidades de la faldukiera del orador. Vini aki - al kavo del mundo, onde no ay ni Komunidad, ni Maamad, ni Haham ni Haham-bashi55 - nada. - Vini para provar bivir del lavoro de mis diez dedos sin ke alguno me diga: loke, kvanto i kvando. En la noche, de muncho espanto, estamos diziendo ken diera i era dia, i en el dia ken diera i era noche. - i ansi siempre. Siempre siguros solamente de lo pasado - i siempre en un espanto eternel del oy i de la manyana, del muevo del non kunesido. Muestras vidas konvertieron en una prisa - en un korrer kon el tiempo. - Komo si kijimos dizir: biva oy - ken save ke akontesera manyana. Me parese ke si se podia bivir una vida intera en una semana, en un dia - en un riflo - la mas parte de mozotros lo fazia, preferiendo un momento de nahat56 i shalva57 a una vida de miedo, espanto i inseguridad. Estamos biviendo kon un miedo perpetual ke alguno mos tomara las vidas, las famiyas o los bienes. De tanto miedo por la vida non tenemos tiempo por bivirla. Muestras vidas son komo de akeya kunseja de la madre prove ke merko a su fijo regalado un djugeton karo, de los mas karos - i despues, de muncho espanto ke lo rumpiera, nunka le deshava de djugarse kon el - siempre mitiendose sovre el povre del fijo diziendo: 'Davagar, davagar - no lo rompas, mejor no lo tokes - saves kvanto kosta este djugetoniko. No lo tomes ansina, te kayira, triste de mi...' Ansina mozotros estamos biviendo - muestras vidas en las guertas - i mozotros en las puertas - en gvardia. - El Djidio sin miedo? Onde vitis ansi una koza? - En Arbaa veesrim58. Shimshon, David, Yiftah - todos eran giborim luchadores i libres. - Tiempos del Tanah59 ya pasaron. Fuersa por lucharmos non tenemos, i los enemigos muestros, yimah shemam,60 son muncho mas munchos - ansi ke stamos dependientes de la mersed de muestros dushmanis.61 - De tres kozas ke dishites - kvatro no solo ke son indjustas - sino son tontas tambien. - Daniel - ya lo egzaderatis - le disho Aaron, kijiendo kandiriyarlo ke se sustenga de profondizar mas a este pleto. - Deshame avlar. El Nathan le disho al Rey David ke non era djusto, i a este Rafael le dire yo. - Mirad al muevo Natan anavi62 - disho Sinyor Rafael kon ironia, mirandolo kon indignasion. - Te burlas de ke me kompari a Natan - ma tu David ya lo sos. De esta parte de komparasion non te riyitis. Tiempos de Tanah ya pasaron - ma non sin retornarsen. Un diya Israel sera libero de muevo. Biviremos libres en muestra tierra. Loke dishistis ke fuersa non tenemos - de onde lo saves? - Ya prekuratis fazer algo ke bushka fuersa i non podistes? - Non, sino todos estash esperando ke vos kayga de los sielos... - I tu Mashiah, profeta - tu loke izites tu? Stamos yenos de Bar-Kohbas, mejor dicho Bar-Kosibas, de tu soy.63 De rebeliozos sin senso por la realidad. La ultima koza ke moz falta oy ez algun kat meshihit.64 - Ken te avla del Mashiah - yo te sto avlando de libertad, de onor i de onra. De autoresopekto nasional i individual ke lo perdimos paramordi ke mos stan giando los komo ti. - Si mos giavan los komo ti - no stavamos mas. - Mejor non estar - ke bivir kon un miedo eternal. - Lehelev hay u tov min aarye amet.65 - Del Tanah intero konosesh solamente los pesukim66 ke djuystifikan a vuestra indiferensia. - Ma el Tanah mizmo dize ke el kastigo ke meresieron muestros padres ez temporal - i ke un diya tornaremos a muestra tierra i fragvaremos de muevo al Santuvario destruyido. - Bien, todos stamos esperando ke akompleskan estas promesas. - El Santo Bindicho el save su ora "i kien es ke le va dizir loke stas faziendo?" - I loke si todas estas promesas son al tenay?67 - Loke si la otra parte tambien - muzotros yaani68 - tiene ke fazer algo para ke el Dio Bindicho faga su parte del birit?69 - Mozotros tenemos ke ser buenos Djidios. - Loke para ti sinyifika ke tenemos de fazermos mas foyozos70? - De fazermos mas foyozos. - I si intonses promesas divinas no se akompleskan, de fazermos mas i mas foyozos. - Si! - I? - asta kvando ansi? - Asta ke el Santo Bindicho El s'apiyade de mozotros i mos torne a Sion. - Porke piyedad - dishites ke muestra parte en kontrakto es fazermos mas foyozos. Si mos fizimos foyozos - intonses - ya esta... - no manka piyedad - no manka nada, automatikamente tendremos la geula.71 - Si o no? - Bien... - Bien no ez si, i tanbien no ez no. - Intonses si. - Si o intonses si? - Si. - Bavajadas! - Dezde ke salimos de muestra tierra - mos stamos faziendo mas i mas relijiozos - i toda via non tenemos loke, en los tiempos del Tanah tuvieron loz mas grandes pikadores - autonomia nasional - para bivir libres segun la Tora. - Ez por sus pikados mizmos ke no lo tenemos. - Por ke pikado djusto? Identifikalo - por kval pikado? Para saver de ke tenemos ke tornar en teshuva72. - Por todos sus pikados todos. - "Padres komieron agras - i los dientes de los fijos se krushen?73 - Bien si keres avlar kon diyuk74 es ke por sus pikados propios muestros padres fueron ekspulsados - i a mozotros - si no teniamos muestros pikados propios - El mos tornava a Siyon. - Kval pikado? - Pikados, en djeneral. - Intonses komo tornar a la teshuva por este pekado - tambien djeneralmente tornar? - Kada uno por si mizmo - porke kada uno ya save ke ez el pikado suyo. - Bien, i kvando kada uno tornara en su teshuva de su pikado - su Dio lo tornara a su Israel. - No te burles de mis palavras. - Komo ti nunka lo puedo fazer.
Los prezentes eskuchavan a esta konverzasion maraviados asta tal grado ke ninguno no s'skordo de detener a dos pletadores - ni kijieron, ni supieron komo. Isak ke tenia otras preukupasiones salio - i los otros, paramordi de la diskusion, afilu75 non mitieron tino en su salida. Viendo ke su marido por tanto non sale del Bet-a-Keneset - Rahel, la mujer de Rafael, entro i viendo ke todos los ombres estan d'ainda ayi, s'avirguenso. Su entrada los torno a la realidad. Komo si estavan saliendo de alguna levaya76 o de alguna asentada konspirativa salieron sin avlar entre si, i sin mirarsen en los ojos. Kada uno pinsava de si para si sovre las kozas ke disheron los dos.
1 Del Arabe - hedjra - djeneralmente: emigrasion - o (komo aki) = la emigrasion de Muhamed de Meka a Medina la kvala es konsiderada, por los savyos muzolmanos, por el prinsipio ofisial de Islam - i por esto el kalendario muzolmano empesa kon akel anyo. 2 Saray - nombre djudeo-espanyol por la sivdad de Sarajevo. 3 Turko - espap (del Arabe: asbab) = merkaderia. 4 Ebreo - Rosh ha-shshana - literarmente "la kavesa del anyo" = el muevo anyo djudio - "La fiesta de las trumpetas". 5 Ebreo - Mo'adim - lit.: terminos (fiestas) = nombre djunto por tres fiestas djudias (Pesah, Shavuot i Sukot) durante de las kvalas, en el tiempo kvando egziste Bet a-Mikdash (Templo) en Yerushalayim, todos los machos son obligados de venir a Yerushalayim kon ofresiones i sakrifisios. 6 Arameo - dawqa = spesialmente. 7 Del Ebreo sha?ar = amaneser - sha?arith = la orasion de la manyana. 8 Ebreo - min?a = la orasion de la tarde. 9 Del Ebreo 'Erev = noche - 'Arvith = la orasion de la noche. 10 Turko - ?ar?i = shuk, sentro merkantil de la sivdad. 11 Ebreo - tefila = la orasion nasional establesida por mano del Sanedrin a lugar del sakrifisio ke dezde la destruksion del Bet a-Mikdash a-sheni (Segundo Templo) fue enbaldado. La tefila kontiene diez i ocho berahot (bendisones) ke reprezentan lista de ideales i valores djudias nasionales. 12 Del Ebreo qahal - komunidad = sinagoga, esnoga. 13 Ebreo - kavod = onor. 14 Turko duaci = tefilador (orador). 15 Behavot - del Ebreo behavod - (literarmente - "kon onor") - kere dizir "por favor". "Behavot" ez una ekspresion sinagogal - i se uza komo una invitasion a alguno ke faga alguna misva. Por ser ke para Djidios no ay mas grande onor de fazer misvot, i por ser ke kada ombre esta siempre bushkando onor - ez minag en las komunidades sefaradis ke ninguno no toma onra solo - i ke ninguno no empesa dizir tefila publika sin ke lo inviten. 16 Turko (tomado del Grego) avli = guerta. 17 Ebreo - qehila = komunidad. 18 Ebreo - hehal - djeneralmente: palasio - entre los Sefaradim el termino se uza tambien para designar el almario ke se topa en kada Kal - en el kval se gvarden los livros de la Tora. Entre los Ashkenazim por la mizma koza se uza otro ebraizmo - Aron a-kodesh (almario de la Santidad). 19 Turko - sirma = alambre o el filo de plata. 20 Turko - sedef, del Arabe ?adaf = la parte interior de la kaskara de la koncha de perlas ke se uza para decorasion i adornasion. 21 "Sepa infrente de ken estas parado." (La dicha ekspresion ez parte de una mishna de "Pirke Avot" (Los morales de los antepasados) - i ez una aluzion a la todoprezensia del Santo Bindicho El.) 22 "Porke de Sion saldra la Ley, i la palavra de A-donay de Yerushalaim." - Sitado de Yeshaya 2:3. 23 Ebreo - Beth ha-Keneseth - lit.: "La Kaza del Adjuntamiento" = esnoga. 24 Turko - ferman = dekreto, autorizasion, mandamiento. 25 Ebreo - ye?idim - personas individuales = miembros del Kal. 26 Ebreo - ?aham = savyo, rabino. 27 Ebreo - melamed tinoqoth = el maestro (ambizador) de las kriaturas. 28 Ebreo - zemiroth - literarmente kantigas - el nombre de unos kapitolos de Teilim (salmos de Re David) a los kvalos presede la beraha de "Baruh sheamar", i los kvalos akaven kon la beraha de "yishtabah". Las zemirot se dizen antes de la "Keriyat Shema" de la menyana, i tienen propozito de trayerlo al dovadji, poko a poko, en un estado kontemplativo - ansina ke podra dezir "Shema Yisrael" (La maksima del Djudaizmo) kon la kavana (intension). 29 Ebreo - ?adiq = djusto. 30 Ebreo - ?a'ar = angustia. 31 Ebreo - Baruh sheamar - literarmente "Bindicho El ke disho..." - bendision inaugurativa de las zemirot. 32 Ebreo - ?i?ith - kvatro flekos redublados ke los machos Djudios son obligados de meter sovre el kada vestimiento ke tiene kvatro kantones. Oydia, por ser ke kaji ningun vestido de machos non tiene kvatro kantones se faze a propozito una togitya ke deve tener sisiot - i los machos la yevan de basho de la kamiza. Este vestido se yama arbaa kanfot o talit katan. 33 Ebreo - ?aleth - velo grande kon los sisiyot (mira ariva) kon el kval se enkuvren los Djidios durante la orasion de la menyana. 34 Ebreo - tefilin = kutis pretos, fechos de kuero, ke kontienen kvatro tekstos de la Tora eskritos sovre el pergamino i ke los machos Djudios son obligados de yevar en la frente i en la mano kada dia afuera de Shabat o diya de fiesta. 35 Ladino - kuracha - bolsa spesial para el talet i los tefilin. 36 Turko - ?izme = kalsado. 37 Turko - mehkeme - del Arabe: mahkama = tribunal. 38 Turko kadi - del Arabe: qadi = djuzgador del tribunal sheriatiko. 39 Del Turko: helvaci (del Arabe: halwa = dulsura de farina, de susam i asukre) = el vendidor de halva. 40 La mas chika para (moneda) del Imperio Otomano. 41 Ebreo yoreshim = erideros. 42 Helenismo tomado de la Mishna - apatropus = tutor. En Ebreo moderno prefieren la maldadura ashkenazi inkorekta - apotropus. 43 Ebreo - "ben ha-'arbaim" - en targum ladino del Tanah tradusido komo "entre las tardes" - kere dezir el periodo entre el tramontar del sol i el oskureser - aki en el sentido trokado (djugo de palavras - palavra 'arbaim se puede entender tambien komo kvatro) - entre los kvatro (ojos). 44 Nombre popular entre los Djidios de Saray para los muzolmanos. El karpas en Ebreo sinyifika verdadura. - Paramordi de kolor de su bandiera los Sefaradis uzavan de yamar a los muzolmanos "verdes" - i de verde a karpas - el kamino fue chiko. 45 Kinuy djudeo-espanyol para los Muzolmanos. Segun la tradision lokal los Muzolmanos "meresieron" este kinuy paramorde de su uzo de bever "shlyivovica" - el raki fecho de almeshas - aun ke sea ke uzar el alkohol ez totalmente proibido segun las leyes del Islam. 46 Turko - ?ar?i = shuk, sentro merkantil de la sivdad. 47 Turko (del Arabe) - shaet = testigo. 48 Ebreo - Beth Din - lit.: "La Kaza del Djuisio" = Djuisio djudio nasional - primera instansa de la hierarkia djudikatoria djudia - i la unika ke sovrebivio en la diaspora. 49 Ebreo - goy = puevlo. - El sentido orijinal de esta palavra ya se perdio kon el tiempo. - Oydia, djeneralmente, diziendo goy se kere dizir "el miembro de puevlo ajeno" - i non davka "un puevlo". 50 Ebreo - dine mamonoth = leyes monetarias. 51 Ebreo - dine nefashoth - literarmente "leyes de las almas" = leyes tokante las kozas ke meresen kastigos kapitales (leyes kriminales). 52 Ebreo - ?aham = savyo, rabino. 53 Ebreo - gevirim = podestadores. 54 Ebreo - anshe ma'amad = "los ombres del estado" - los lideres de la Keila. 55 Haham - savio en Ebreo, Bash - la kavesa en Turko. - Haham-bashi = la kavesa de los hahamim (Gran Rabino). 56 Ebreo - na?ath = satisfaksion, gozo. 57 Ebreo - shalwa = kalma. 58 Ebreo - 'Arba'a we-'esrim = Los Ventekvatro - nombre figurativo por el Tanah (Biblia) ke kontiene ventekvatro livros. 59 Ebreo - Tanah = Biblia. 60 Ebreo - yima? shemam = ke dezapareskan sus nombres. 61 Turko (del Persiano) dus,man = inimigo. 62 Ebreo - ha-navi = el profeta. 63 Turko - soy = tipo. 64 Ebreo - kath meshi?ith = sekta mesianika. 65 Ebreo - "... ki lehelev ?ay hu ?ov min ha-arye ha-mmeth"- "... porke mejor es pero bivo ke leon muerte."- sitado del Kohelet (Ekleziyastiko) 9:4. 66 Ebreo - pasuq = verso del Tanah (Biblia), en plural: pesuqim. 67 Ebreo - 'al tenay = kon kondision. 68 Turko (del Arabe) - yaani = sea (pues). 69 Ebreo - berith = el pakto. 70 Provinsializmo: ekstrarelijiozo, sofu. 71 Ebreo - geula = la redempsion. 72 Ebreo - teshuva = el aripentimiento. 73 Sitado del Yehezkiel, 18:2. 74 Ebreo - diyyuq = punktiozidad. 75 Ebreo - afilu = aunke. 76 Ebreo - lewaya = el funeral.