Vivyendo los refranes de mi madre i de mi padre (4)

Por Henriette AZEN

En este tyempo frio de imbyerno, las kayes estan mohadas kon toda la yubya ke esta kaendo. « Se abyeron los syelos »« Esta kaendo Mabbul » dizia mi kerida madre. Y tambyen empleaba en judeo-arabo : « Ke chaHta de oy !»

Mas vale kedarse en kaza kon ese mal tyempo. No falta ke azer : « Werélé buétsé, newerélek niytsé », transkribo : « Amostrame mi kaza, te amostrare lo ke yo se azer ». Entrando en la kozina, no falta komo emplear las manos. De un labor a otro ya pasa la manyana. « El ke paso la mar pasara el rio» se dize kuando ya paso bastante tyempo laborando para algo i ke falta poka koza para akabarlo todo.

Todas las puertas i ventanas serradas para ke no entre el frio, algunos dizen : « Ke aogijo ! » «ghoma o dyekts el nefs » se dize en judeo-arabo ke sinifika « aogarse i estretchura de respirasyon ». Weno ke tenemos el chauffage en los apartamyentos : « agua tibya es medya vida » i en tomando pasensya, ya pasara l'imbyerno i ayegaremos al Purim, el tyempo estara mehor para azer entrar el ayre por las abyerturas i podremos salir a fuera.

Ablando d'el Purim me akuerdo todo lo ke azia mi madre, i lo ke azia yo tambyen. « Ay un tyempo para todo ». Aziamos kuatro o sinko klases de dulsores, kozas de orno, tornos, makarons, fijuelas, mekrods etchos kon assemite, sigaros areyenados kon una pasta de almendra, i fritos kon azeite en una sarten. Despues, esos dulsores fritos estaban envueltos kon un chorope de asukar i miel. « El Dyo mos de byen i ande ponerlo tambyen ». « Kad eso » de kahas de yerro las tenia yo yenas de « todo lo weno » ke abia etcho para aregalar la familya i mandar platos a kada uno. Para kada familya era « una âda », una kostumbre de azer dulsores i mandar a gostar a todos.

El labor se azia tambyen de notche. Kuando en una kaza abia muntchas personas despabiladas, ablando i azyendo roido a ora de durmir, el ke debia levantarse temprano para irse a su laborao, los dizia : « kuando yo no duermo, todos tengan negro suenyo ». En esta ekspresyon la palabra suenyo sinifika sommeil et non rêve. En judeo-arabo se dize iwal : « Ma irked, ma ihelé men irked ». transkribo : « Ni duerme, ni deha kyen duerma ! »

Ay unos kinze dias izi un suenyo (rêve). « Ensonyaba el suenyo ke biya, eso era lo ke keria » En este suenyo estaba yo en apuro para pasar un examen, abia una pista, algunas personas, una profesora ke tenia los nombres de todas i el miyo tambyen. Me aserki d'eya para ablarla i en sigida me sinti abrasar kon los brasos de mi marido. Vidi nada mas ke su kara kontra la mia dizyendome : « N'aie pas peur, je suis là ». Me desperti yorando « asta no mas ».

Dezde kuatro anyos ke falto « el ke deskanse en pas » nunka me vino en el suenyo. No konti este suenyo a mi ihos, me puzi a eskrivir durante tres o kuatro oras para no pensar. El dia sigyente, ya paso un poko mi emosyon, i konti este suenyo a ma familia. Los ke ablan judeo-arabo me dihyeron : « Kher o mléH ». Transkribo : « byen i bueno ». Kuando azia mi madre un suenyo negro, a la manyana ponia un poko de sal en el évier de la kozina, dehaba korrer la agua i dizia : « Ke los buenos suenyos se aserken, i ke los malos se dezagan komo el sal en la agua ».

No se si los suenyos tyenen valor de eksplikasyon de lo ke se pasa en la vida de kada uno. Una semana dispues de aber etcho el suenyo ke konti, « ferazmal » mi iho me anunsyo ke va ir a Israël kon su muher para las proksimas vakansas de Febrero. « I si vinyera kon vosotros, le dihi, byen syerto me pagare yo el viahe ». I eso fue ! Yo ke tanto dizia ke nunka are viahes en avion, se presenta una okazyon de irme kon mi iho i mi nuera, sin kansarme porke van alkilar un kotche en ayegando en Israël. « La boka ke dize no, dize si ». Eso lo ke me pasa a mi. No voy a pensar a mi espanto porke estare byen akompanyada i no me kansare.

Ma, « el mayor de mis pezares » es : kuando bivia mi marido i keria azer viahes en avion syempre le dizia « En avion no puedo, m'espanto ! » Izimos bastante viahes en el tren, izimos tres croisières. El tomo el avion solo en 1962 para ir a Alger para su trabaho. Para mi : « kada koza vyene a su ora ». Me estoy okupando de azer mi pasaporte i tengo en los oyidos las palabras de mi madre : « lo ke se deha uno, se pyerde », lo ke mi padre dizia tambyen en judeo- arabo : « saHts el zhho ma tsbedloch be chkè ». transkribo : « no kambyes una ora de plazer kon un momento de trabaho ».

El el mes de mayo 1973 el pays de Israël izo la selebrasyon de los vinte i sinko anyos de eksistensya. A esta okasyon mi marido i yo izimos una croisière en el barko « Le Nili ». Las notches dormiamos en el barko parado en Haïfa. Durante sinko dias izimos la visita de las mas importantes sibdas del pays. El dia de la revista militarya en Jerusalem, mos fuimos de notche del barko a las dos de la manyana. El autobus yeno de hente paso por Ramalah en Cisjordanie okupada i a las otcho de la manyana ayegimos en Jerusalem ande las plasas eran rezervadas. Se dize : « Por un gustaso un trankaso ». A la fin de la revista durante esa jornada mos kansimos andando por todos los lugares. Mi padre dizia : « Fechech âinek » transkribo : « Alegra tus ohos ». Volvimos enkantados de esta croisière. Ya aze vinte i dos anyos d'este viahe. Weno ke tengo todos esos rekuerdos para kontinuar malgrado todo…

Retour au sommaire


- Copyright © 2000: Moïse Rahmani -