Kuando ya pasaron los otchos dias de Pessah el ultimo dia se aze notche mimona. Se festea esta notche par entrar el hamès de nuevo en kaza.
Los moros ya sabian muestras âdas. Vendian a los hudios flores, ramas de trigo, manteka i aleben. Al tyempo de mi tchikes, amigos moros de mi padre venian asta la tyenda traerle " zebda " i " aleben " frescos, etchos d'el dia. La " zebda " era manteka pura i freska ke obtenian los moros balansando bastantes vezes una " chekua " (outre en peau de bête) yena de letche de vaka. A la fin abriendo esa " chekua " se topaba la zebda a penas amaria i lo de mas era aleben (lait fermenté). Se topa agora en las " grandes surfaces " syendo ke muntchos moros viven en Fransya i beben " aleben ".
La tarde, kuando era yo manseba, me iba kon mi padre en los kampos para rekoher matikas de trigo verde. Era muy tyerno, i kuando abian granos gordos, me gustaba, mondarlos i komerlos. Komprabamos flores para ponerlas sobre la meza ke mi madre abia aparejado kon todo lo weno. Ya estaban " sedfeadas " (de l'arabe sedef = disposer) todas las dulsores sobre la meza : maêjon (confiture) de bimbrio o de " narandja " (oranges amères) datiles, nuezes, mantekaos, nougat etcho en kaza, " sfériêts " ke son binuelos etchos kon polvo de massot de Pessah i webos. Se frien en azeite i se mohan kon un chorope etcho kon agua assukar, miel i rhum. Se pone tambyen sobre la meza una ensalada verde entera, (la romaine) para dizir la " béraha ". En un saladero se pone arina i en medyo un bazo kon lebadura (levure de bière) ke sirbera el dia sigyente para " âjnéar " (pétrir) el pan de kaza. Ensima de esa lebadura se pone una piesa antika de plata de sinko frankos. Al deredor d'el saladero se pikan en la arina sinko ramas de avas verdes, tyernas i enteras sin kitar ninguna kachka. Todos esos sinkos para ke no mos toke " âinara " (le mauvais oeil). Sobre la meza se ponen las ramas de trigo verde i algunas de eyas se " âlkean " (de l'arabe âlek = suspendre) ande se puede en el komedor. Se pone tambyen sobre la meza un peskado ke se giza el dia sigyente kon avas verdes. Todo eso son " symboles de prospérité ", para el byen de todos.
En ka mis paryentes se azia " el Térit " en arabo " Tsréd " o " Mofleta ". En franses dyziamos " les mouchoirs ". Mi madre yamaba i pagaba una vezina de la mizma kaye nuestra. Esa mora venia en kaza kon su " terrada " ke es un annafe spesyal por esta fabrikasyon. Tyene la forma de una medya esfera de color negra kon tres burakos gordos repartidos al torno i abaho de la terrada. Por esos burakos se mete el karbon. Kuando se bolbe braza ya se puede azer el Terit. La " terrada " es etcha en tyera kotcha, lo redondo esta ensima i reposa kon tres pies sobre el suelo.
Venia esta mora dezde las dos de la tarde i lo azia todo en el kortijo ; " âjnéaba " (elle pétrissait) dos kilos de assemite lo mas fino ke abia, kon agua i un poko de sal. Trabahaba esta pasta komo lo sabia azer muy bien i la dehaba reposar una ora. Lo azia todo asentada en el suelo un bankito de madera al lado d'eya i tambyen un baul de azeyte. Pasaba azeite sobre el bankito, se mohaba las manos kon azeite para tomar una bolita de pasta ke estendya sobre el bankito. Kon los dedos estendia la pasta poko a poko asta obtener una oha de unos trenta sentimetros de diamètre sin un burako! Pasaba azeite sobre la terrada kalyente para kozer kada oha de terit de los dos lados. Kon sus manos ekspertas pasaba la oha d'el bankito a la terrada mantyendola para ke no se iziera ni un pligo. El tyempo d'eskrivirlo ya estaba kotcha la oha. Tenia " la souplesse d'un mouchoir ". Una detras de la otra yenaba platos i platos kon ohas de terit. Para azer dos kilos tenia pasensya. Se kedaba asta la notche para akabarlo todo. Este terit se pligaba en dos i en dos i se komia kon miel i manteka freska i bebyando te o aleben.
Toda la famylia mos visitabamos esta notche de Mimona para gostar la " âda " (coutume) de kada uno. Todos dehaban la ultima visita para akabar la notche Mimona ande mosotros. Mi padre ke era " haladji " (musicien oriental) huaba " kamandja " (violon) o " kuestra " (grosse guitare à dos arrondi ressemblant au luth). Pasabamos una notche de alegria kantando i bailando. Mi madre kon su ermana kantaba i baylaba " Bibaruenya " ke es un kanto de boda. Mi padre huaba otros ayres para ke baylen los hobenes i kontentar a todos. Este tyempo ya paso, era el tyempo de mi tchikes. En la sibda de Sidi-Bel Abbes, ande nasi yo, todos bibiamos serka lo unos de los otros, i se podia visitar muntchas kazas. Agora estamos despardidos vivyendo en Fransya i de mas en Paris estamos komo dize el refran : " Uno en Mizrah i el otro en Maârab " d'el ebreo : " Un en Orient l'autre en Occident ". La familya bibyendo muy leho en otras sibdas, kada uno aze su âda i no se vizitan.
Kada familya aze la âda d'el marido. Mi suegra azia " couscous au beurre " i yo tomi la âda de azerlo. No solamente es bueno para komerlo ma es fasil a prepararlo. Yo lo azia para notche mimona i otras vezes tambyen porke lo kyeren todos.
Se aze el kuskus kon assemite el mas gordo. Se pone poko a poko en una basineta i kon las manos, una etcha awa myentras ke la otra torna los granos lihermente kon los dedos. I sobre esto se anyada un poko de azeite. No se pone muntcha agua para ke no se aga pasta. Para un kilo de assemite se repite kuatro vezez esa operasyon. Ya esta el kuskusero sobre el fuego. En la oya se pone muntcha agua i kuando esta ferbyendo, el kuskusero ke tyene al fondo muntchos burakitos esta yeno de assemite preparado komo lo dihi i se pone a fawrear (de l'arabe fawer = évaporer, cuisson à la vapeur) sobre la oya. Se fawrea todo l'assemite en una bes durante media ora o mas dezde ke se ve la vapor salyendo de l'assemite i no se pone la tapadera.
Kuando paso ese tyempo, se verte el kuskusero sobre la basineta. L'assemite kayo del kuskusero i tyene su forma. No se toka. Se verte ensima un kuarto de litro de agua repartida por todo i se deha ke puje. Se yama esta operasyon " rochear/I/> " (de l'arabe roch = asperger) el kuskus. Pasado un kuarto de ora se " âwdea " (de l'arabe âwed = recommencer) el kuskus : kon una grande kutchara de madera se menea dispues l'assemite kon las manos. Se dezazen los granos apretandolos lihermente kon los dedos. Si falta agua se anyade un poko. La segunda operasyon para " fawerear " l'assemite se aze en dos vezes porke pujo i no se apretan los granos. Ya se puzo el sal.
Se pone el kuskusero a " fawrear " una ora kon la mita de assemite pujada i se tapa kon una tapadera. Eso dura una ora. Ya esta kotcho el kuskus i se verte en una basineta. Antes de fawrear lo ke keda se pone al fondo del kuskusero granos secos de uva i avas tyernas verdes. L'assemite sobre eso todo se aze fawrear komo lo ke ya esta kotcho. Pasando una ora se verte en la basineta. La agua de la oya se bolbyo un poko negra kon " fawrear " las avas. Por eso se pone a ferber otra agua en una kaserola. Se menea l'assemite kon la kutchara de madera. Se pone medyo kuarto o mas de manteka i se verte sobre el kuskus otcho kutcharones de agua ferbida meneandolo todo. La agua ferbida se mete mas o menos a sigun lo ke dize la vista. <> Ya se trae en la meza para komerlo. Kada uno anyade asukar en polvo i se kome kon kutcharas de madera. Truhi algunas d'eyas muy ermozas de Turkia. Se bebe " aleben " (petit lait ou lait fermenté) i se tchupan los labios kon ese kuskus.
Kuando vivia mi marido azia todas la âdas i venian mis ihas kon sus familyas ; mi iho kon su familya venia kuando las vakansas lo permitian syendo ke tyene su kaza en Bordeaux. Dezde ke falto mi marido (en gan eden ke este) ya no ago mas âdas No son todos los hudios ke azian notche mimona. Es una âda (coutume) ke mos vyene d'el Marrueko. Komo la Orania esta serka i ke ubo kazamyentos entre hudios de esos payses, se tomo esa âda ande muntchas familyas. Ay aora asosyasyones hudias ke tyenen el " wahch " (se languissent) de las âdas i de lo ke se azia antes, organizan jornadas, lo dizen en la radio hudia para dar a konoser al ke kyere, de reunirse a tal sityo, por tal presyo kon musika, kon komidas de toda klase. Por los ke van es un plazer grande de azer enkuentros i ablar d'el pasado. Ma no es komo lo ke kada uno guarda en su memoria. Estamos en otro tyempo, a otra epoka, en otro mundo. Se debe azer lo ke se puede kon lo ke ay.
Eskrivyendo ese teksto i el d'el Hammam, yo izi un suenyo. Me vidi pekenya. Todo el tyempo ke pasi antes de kazarme paso delante mi vista komo un filmo, komo si no se ubyeran muerto los de mi familya ke ya se fueron. Vivyendo kon lo pasado me parese ke eso me da fuersas para kontinuar a salvar lo ke puedo de mis rekuerdos.
Henriette AZEN